خانه / یک ساختمان خوب / استاد پیرنیا ، ساخت مدرسه ارزان
پیرنیا

استاد پیرنیا ، ساخت مدرسه ارزان

استاد پیرنیا از آن دسته از معلمانی است که شیوه‌ی معلمی را نه در کلاس‌های درس دانشگاه؛ بلکه با شاگردی استادکاران و معماران سنتی و بنام زمان خود آموخت. پیرنیا که ذاتاً معماری ایرانی با روح او آمیخته‌بود، پس از آنکه از برآورده‌شدن عطش دوران کودکی‌اش در دانشگاه ناامید گشت، به کشف و بازخوانی اصول معماری نهفته در سینه‌ی استادکاران پرداخت.

محمدکریم پیرنیا از استادان برجسته‌ی معماری سنتی ایران و پایه‌گذار نگرش نوین به فرهنگ و تاریخ معماری ایرانی ـ اسلامی است. وی در 1299 شمسی در یزد و در خانواده‌ای اهل علم به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در همان شهر به پایان برد و در 1319 شمسی در زمره‌ی نخستین دانشجویان دانشکده‌ی هنرهای زیبای دانشگاه تهران در رشته‌ی معماری به تحصیل پرداخت. فضای حاکم بر دانشکده‌ی هنرهای زیبا در آن سال‌ها به پیروی از دیدگاه‌های آندره گدار رئیس دانشکده، سیرو ایرانشناس فرانسوی و چند استاد فرانسوی دیگر، فضایی اروپایی بود و معماری سنتی ایران کاملاً مهجور بود و این امر با دیدگاه ایرانی ـ اسلامی پیرنیا که در یزد، کانون معماری اصیل ایرانی شکل گرفته بود، ناهمخوانی آشکاری داشت. ازین‌رو در 1324 شمسی تحصیلات دانشگاهی را نیمه تمام رها کرد و به منظور کسب دانش به محضر استادانی چون ابوالقاسم صابری، معارفی و حسینعلی معروفی شتافت که به قول وی هریک به اندازه‌ی دانشگاهی علم و هندسه و هنر داشتند.

پیرنیا در پی ترک دانشگاه و با هدف احیای میراث معماری کهن و اصیل ایرانی، با سمت مسئول دفتر فنی وزارت فرهنگ به کار طراحی و ساخت مدارس ارزان قیمت اما محکم و زیبا در تهران و شهرستا‌ن‌ها پرداخت که آن تعداد از آنها که باقی مانده‌اند، با کتیبه‌ای کاشی که بر سردر آنها نقش بسته قابل شناسایی است. طرح احداث این مدارس (بیش از سیصد مدرسه) که طی هجده سال (1332ـ1350ش) تداوم یافت، بعدها از طرف یونسکو به عنوان نمونه مدارس ارزان قیمت برای کشورهای جهان سوم معرفی شد. همچنین متولیان اصل چهار ترومن براساس این طرح به احداث چندین مدرسه در سراسر جهان پرداختند. پیرنیا در 1344 شمسی معاون اداره کل ابنیه‌ی تاریخی وزارت فرهنگ و هنر شد و یک سال بعد در پی تأسیس سازمان ملی حفاظت آثار باستانی، معاونت فنی آن سازمان را عهده دار گردید که تا 1360 (زمان بازنشستگی) در آن مقام باقی ماند.

آشنایی پیرنیا با معماری سنتی ایران در تمامی ابعاد آن اعم از مصالح، سازه و شیوه‌های ساخت وساز بنا و برپایی شهرها و روستاها او را در زمره‌ی استادان برجسته و منحصر به فرد معماری سنتی ایران و یکی از پایه‌گذاران مرمت و احیای آثار تاریخی کشور طی نیم قرن اخیر قرار داد؛ آنچنان‌که به دریافت لوح افتخار از سوی سازمان میراث فرهنگی کشور، عضویت افتخاری در فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران و کسب دکترای افتخاری از دانشگاه تهران (1373ش) نایل آمد.

ساخت مدرسه ارزان قیمت

ساخت مدرسه که با عنوان “طرح مدرسه‌سازي کميسيون ناظر با مشارکت خيرين” در سال 1330 شکل گرفت، با مديريت اوليه مرحوم پيرنيا و مرحوم مزيني آغاز به کار کرد.

مشارکين اين طرح، دفتر فني اداره کل ساختمان‌ها (وزارت فرهنگ) به مديريت پيرنيا و مزيني، شهرداري با استفاده از سهم 3 تا 5 درصد آموزش و پرورش (بعضي از زمين‌ها توسط شهرداري در اختيار کمسيون قرار داده شد)، واقفين زمين، بازاريان و افراد خير، توليدکنندگان مصالح ساختماني براي مدارس و مشارکين مستقل بودند.

به‌واسطه‌ی برخی اقدامات رضاخان، بخشي از فعاليت‌هاي مردمي کاهش پيدا کرده‌بود. اما اين اقدامات تحت عنوان “فعاليت دوباره خيرين” در سال 1327 از سر گرفته شد. سه تن از خيرين بازاري که در اين سال‌ها به ساخت مدرسه پرداختند حاج علي نقي کاشاني، حاج حسن قاسمي و حاج تحريريان بودند.

در آغاز کار اين کميسيون مشکلاتي وجود داشت. کمبود آهن ناشي از جنگ در اروپا (به علت تخريب شديد از ساخت و ساز در زمان جنگ کاسته شده بود.)، نبود مصالح وارداتي و نبود مديريت جامع در بحران از جمله مشکلاتي بود که باعث شد تا نهاد مدرسه‌ساز موظف به ساخت مدارس ارزان قيمت با رعايت استاندارد فضاهاي آموزشي (معماري و سازه‌اي) شوند.

بر همين اساس مرحوم پيرنيا و همکارانش اهداف طرح را بر پايه ساخت فضاهاي مختص آموزش، ساخت ارزان قيمت مدارس، رعايت استاندارد مدرسه سازي (نور، صدا، گرمايش، ابعاد، دسترسي‌ها و …)، ترويج استفاده از مصالح بومي و استاندارد کردن آن و جلب همکاري افراد حقيقي و حقوقي شکل گرفت. در ميانه اين راه استاندارسازي مصالح بومي از جمله مهمترين کار هاي صورت گرفته توسط مرحوم پيرنيا است.

مرحوم پيرنيا در ساخت اين مدارس رويکردهاي اجرايي خاصي داشت. زمين مدارس با شيب کمي انتخاب مي‌شد. آب‌انبار آن‌ها بدون لوله‌کشي بود. طاق آهنگ، پي شفته‌آهک، شمع شفته‌اي و طاق رومي کم‌خيز، جرزها به ضخامت نيم‌متر با آجر فشاري و ملات سيمان از دیگر مشخصات این مدارس بود. حياط مدارس با استفاده از سنگ بادامي ساخته شد و لوله‌ها را در 50 سانتي‌متري زمين نصب کردند. نازک‌کاري با کاهگل انجام مي‌گرفت و ازاره‌ها را با ملات ريگ آهنک و گچ مي‌ساختند. پله‌ها در پاخور نبشي آهن داشتند و در سقف طبقه آخر از خرپاي چوبي (با توفال کوبي) استفاده شد. درها از تخته (نه فيبر چوبي) و چهارچوب با ورق آهن ساخته شد.

مدارس از حياط همديگر براي نورگيري استفاده مي‌کردند؛ هر مدرسه علاوه بر نورگيري از حياط خود، در سمت جنوب، از حياط مدرسه بالادست خود براي نورگيري جداره ديگر در سمت شمال استفاده مي‌کرد که اين طرح در کوچه مدرسه در خیابان هاشمی به‌خوبي قابل رويت است.

در تمامي مدارس شرايطي براي نورگيري راهروها پيش‌بيني شده است. از جمله اينکه يا راهرو داراي کلاس يکطرفه است و يا آنکه در ديوار کلاس‌ها پنجره‌هايي جهت نورگيري راهرو تعبيه شده است. اين موضوع منجر به سيال شدن و کيفيت بهتر فضاي راهرو شده است و مسؤولين مدرسه هم با سر و صدا مشکلي نداشتند.

منابع:

http://raz.ahlolbait.com

http://www.yazdfarda.com/

پیشنهاد می کنیم...

شیشه

شیشه ، ویژگی ها و قابلیت ها

شیشه به عنوان یکی از مصالح اصلی در ساختمان، اولین بار در 500 سال قبل ...

3 دیدگاه ها

  1. با سلام, متشکر از متن خوب شما.

  2. با سلام و تشکر از مطلب مفیدی که ارائه کردین

  3. با تشکر از مقاله ی جالبتون

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.